Interview met Maurice Timmermans – Wetenschapsjournalistiek zonder nuance is een illusie
verhaal, gepubliceerd op 23 Sep 2019, door Isabella Hesselink

Volgens freelance wetenschapsjournalist Maurice Timmermans schort het aan de berichtgeving over wetenschap. Over de mitsen en maren van studies wordt amper geschreven, terwijl die minstens zo belangrijk zijn. “Journalisten wekken de indruk dat wetenschap de Waarheid is.”

Acht jaar was Maurice Timmermans (51) toen hij voor het eerst een encyclopedie in handen kreeg. ‘Dit is je wereld’ sierde op de kaft: een beeldend naslagwerk voor kinderen. Hij voelde nieuwsgierigheid in zijn lijf brandden -een gevoel dat nooit meer is weggegaan. De gedrevenheid om te willen leren, leidde Timmermans naar de wetenschapsjournalistiek. “Het interessante aan de wetenschap vind ik dat je vragen blijft stellen.”

Na een studie Psychologie, Culturele Antropologie en Filosofie, werkte hij als persvoorlichter aan de Radboud Universiteit. “Ik voelde mij meer his master’s voice in plaats van dat ik zelf kon kiezen waarover ik schreef”, beredeneert Timmermans zijn overstap naar de journalistiek. “Door mijn academische achtergrond, merk ik hoe belangrijk het is om ook over de grenzen van de wetenschap te schrijven.”

Maurice Timmermans

Timmermans schrijft voor onder andere de Volkskrant, Psychologie Magazine en New Scientist over psychologie, neurowetenschappen en psychiatrie. Zijn voorliefde voor psychologie ontstond tijdens zijn studie, maar ook door een persoonlijke ervaring.

“Ik kreeg zelf last van geestelijke problemen”, vertelt Timmermans. “Ik herstelde door er met iemand over te praten. Dat vond ik bijzonder; een gesprek dat je beter maakt. Voor mij was er heel duidelijk een leven voor deze gebeurtenis en een leven erna. Hierdoor wilde ik erover gaan schrijven.”

Onenigheid

De media schetsen volgens Timmermans de wetenschap ten onrechte als een wereld waar iedereen het altijd met elkaar eens is. Timmermans: “Het ene onderzoek kan precies het tegenovergestelde aantonen van wat een eerdere studie vond. Juist deze tegenstrijdige uitkomsten moet je laten zien.”

Dat gebeurt nog te weinig. Het is volgens Timmermans tijd dat de media zich vernieuwen. “Er moet meer ruimte komen voor de nuance”, vertelt hij. “De tekortkomingen van een onderzoek zijn minstens zo belangrijk als de resultaten zelf.”

De lezer zonder academische kennis krijgt op die manier meer inzicht in hoe de wetenschap in elkaar steekt. “Anders kan de lezer denken dat als een experiment iets aantoont, het echt zo is”, licht Timmermans toe. “Door resultaten maar op één manier te brengen, houd je deze illusie in stand.”

De Waarheid

Regelmatig krijgt de journalistiek het verwijt onderzoeksresultaten op te blazen en sensationeel te brengen, waardoor een vertekend beeld van wetenschap zou ontstaan.  Maar volgens Timmermans is het te simpel om alleen de media de schuld te geven. “Het is een samenspel van media, wetenschappers en vakbladen.”

“Vakbladen willen artikelen met nieuwswaarde: het moet sexy zijn. Onderzoeken die geen verband aantonen, halen de publicatie niet. De wetenschapper ziet graag zijn eigen onderzoek in de media terug en blaast zijn bevindingen enigszins op”, duidt Timmermans. “Dat gebeurt ook bij communicatieafdelingen op universiteiten. De tekortkomingen van een onderzoek vind je in een persbericht niet snel terug.”

Journalisten vereenvoudigen wetenschap om het begrijpelijk te maken voor een groter publiek. “Dat is prima”, benadrukt Timmermans. “Het probleem is dat journalisten hierbij de indruk wekken dat het de Waarheid is. Twee jaar later kan er een studie verschijnen die het tegendeel beweert: dan is dat weer de Waarheid.” Doordat journalisten, wetenschappers en vakbladen alle drie hun aandeel hierin hebben, bemoeilijkt dit de media om te vernieuwen.

Statische trucjes

Een reden voor Timmermans om alert te zijn over een onderzoek is een onderzoeksvraag die achteraf bijgeschaafd wordt of het vissen naar significante resultaten met behulp van statistische trucjes.

“Kijk ook naar het aantal proefpersonen waarbij het onderzoek is uitgevoerd”, adviseert Timmermans. “Een studie met weinig proefpersonen is minder interessant om over te schrijven. Bij een meta-analyse, een verzameling van meerdere onderzoeken, kun je stevigere uitspraken doen.”

“Vooral navraag bij een wetenschapper is belangrijk”, benadrukt Timmermans. ”Juist omdat onderzoekers het constant met elkaar oneens zijn, is het van belang om naar de kritiek van collega-onderzoekers te kijken.”  

“Bij een studie die de tegenovergestelde resultaten laat zien, moet je de wetenschapper vragen: ‘Hoe zit dat nou?’. Door te luisteren naar het andere kamp krijg je een steeds completer beeld”, zegt Timmermans.

Fingerspitzengefühl

Ook voor de wetenschapsjournalist is het lastig om de nuance over te brengen. “Als journalist moet je uiteindelijk een interessant stuk schrijven wat mensen willen lezen. Je bent op zoek naar net dat ene mooiere woord. Daarbij ga je tegen de bovengrens aanzitten, maar woorden als ‘wondermiddel’ mijd ik bij voorbaat. Dan schets je een te rooskleurig beeld”, vertelt Timmermans.

De verwoording hangt af van de doelgroep en de kennis van de lezer. “Ik probeer mij in diegene te verplaatsen”, vertelt Timmermans. “Terwijl ik aan het schrijven ben, loopt de lezer in mijn achterhoofd mee. Soms kies je voor een eenvoudigere bewoording. Je zoomt wat meer uit: details verdwijnen en daarmee de nuance. Maar je geeft geen vals beeld. Hoe je deze concessies doet? Dat is Fingerspitzengefühl.”