Documentairemaker Sunny Bergman: “Ik heb een haat-liefdeverhouding met mijn vak”
interview, gepubliceerd op 03 Nov 2021, door Elodie Harreman

Persoonlijk gedreven en maatschappijkritisch. De films van documentairemaker Sunny Bergman (1972) bestrijden maatschappelijk onrecht door tegen de gevestigde orde van haar vakgebied in te gaan. “In de documentairewereld wordt mijn stijl nog steeds niet als kunstzinnig gezien.”

Van seksualiteit tot racisme en van schoolkeuze tot echtscheiding. In de strijd tegen maatschappelijk onrecht maakt documentairemaker en schrijver Sunny Bergman (1972) films die gaan over vooroordelen, ongelijkheid en emancipatie. “Als mensen geraakt worden en op een nieuwe manier naar de wereld gaan kijken, dat is voor mij het hoogst haalbare.”

Toch is het niet zozeer vanuit een liefde voor het vak dat Bergman filmmaker is geworden. “Het was meer een soort ingeving. Maar ik raakte al snel teleurgesteld.”

Idealistisch vertrekpunt
Tot haar twintigste werkt Bergman als model en actrice. Maar naarmate ze ouder wordt, vindt Bergman het steeds vervelender om seksueel bejegend te worden: “Ik merkte dat je de hele tijd een soort lekker wijf moet zijn en moet slijmen bij regisseurs en producenten.”

Tijdens de studies filosofie en politicologie in Engeland stopt ze dan ook met dit werk om na terugkomst in Nederland meteen aan de bak te gaan. Haar eerste baantje is bij een jongerenprogramma op de televisie. Bergman doet het goed: al na een maand krijgt ze een vast contract en mag ze eigen items maken.

Vanuit een idealistisch vertrekpunt begint Bergman met het maken van documentaires om naar eigen zeggen “de wereld te verbeteren”. Maar na een aantal jaren raakt ze gedesillusioneerd.

Teleurstelling
Al in het begin van haar carrière voelt Bergman zich niet thuis in de documentairewereld. “Op een documentairefestival zoals het IDFA [International Documentary Filmfestival Amsterdam] zie je alleen maar dezelfde soort mensen rondlopen, die allemaal kijken naar films over heel erg onrecht ergens anders in de wereld. Die films vertellen hun niet zoveel nieuws over hun eigen leven, maar zijn meer een bestendiging van hun eigen wereldbeeld. Dat ging me op een gegeven moment tegenstaan.” De filmmaker vervolgt: “Ook omdat ik persoonlijk veel mensen ken die niet tot die zelf-feliciterende, geprivilegieerde klasse behoren en die het veel moeilijker hebben.”

Nog steeds heeft Bergman naar eigen zeggen geen liefde voor haar vak. Ze legt uit: “Ik heb een soort haat-liefdeverhouding met documentaires. Het is niet zo dat ik niet van documentaires hou, maar misschien ook omdat het m’n vak is, ben ik vaak sneller verveeld bij andere documentaires.”

“In traditionele documentaires wordt alle spontaniteit eruit geramd.”

Om die reden besluit Bergman haar werk anders aan te pakken. “Ik wilde liever films maken waarbij mensen zelf aangesproken worden, zodat er misschien iets gaat veranderen in hun eigen denkbeelden. Zo ben ik meer op mijn stijl van film maken gekomen, die meer persoonlijk is.” Bergman vervolgt: “Doordat je juist je eigen kwetsbaarheid toont, kan de kijker zich sneller identificeren met wat je maakt.”

Met haar naar eigen zeggen “persoonlijk gedreven en maatschappijkritische” films gaat Bergman tegen de gevestigde orde in. “In de documentairewereld wordt mijn stijl nog steeds niet als kunstzinnig gezien. En wat vaak wel als kunstzinnig wordt gezien, vind ik dan weer clichématig: van dat hele mooie gefilmde, dat je weet dat er veel geld in de techniek zit en daarmee alle spontaniteit eruit wordt geramd.”

Tegen de traditie in
Kenmerkend voor Bergmans documentaires is dat zij vaak zelf filmt. “Ik vind het fijn als de camera een soort verlengstuk is van mijn beleving van de realiteit. Als maker heb je altijd invloed op de realiteit, maar wat de traditionele documentaires doen, is proberen dat uit te gummen.” Bergman vindt het juist belangrijk om de interactie met de maker te laten zien. “Als je zelf filmt, kun je de kijker makkelijker mee laten leven met jouw perspectief. Het is een heel natuurlijk proces.”

Sunny Bergman: “Iets op het snijvlak van journalistiek, kunst en activisme, dat is wat ik leuk vind om te doen.” (Foto: Merlijn Doomernik)

Door documentaires op deze manier vorm te geven, is Bergmans teleurstelling in haar vak vermindert. “Ik zie een film dan als een steen die je in het water gooit. Je weet niet wat de effecten zijn, maar de golfbewegingen die dan ontstaan laten zien dát het effect heeft: een film beïnvloedt mensen en wat die mensen er weer mee doen, beïnvloedt weer andere mensen. Op die manier hoop ik dat mijn films dan toch bijdragen aan het veranderen van de systemen die ik bekritiseer.”

Bergmans drijfveer voor het maken van films is dan ook om mensen op nieuwe gedachten te brengen. “Laatst kwam er bijvoorbeeld een zwart meisje naar me toe die geadopteerd was en zei: ‘Door jou kon mijn moeder me eindelijk begrijpen. We hebben samen jouw film Wit is ook een kleur gekeken en gehuild.’ Of laatst toen een bekende mannelijke tv-maker en -presentator naar me toekwam en zei: ‘Door jouw film Man Made te kijken, realiseer ik me dat ik als witte man al die privileges heb, maar misschien daardoor andere kwaliteiten niet heb ontwikkeld.’ Dat vind ik mooi, als iemand meegaat in mijn analyse.”

Zelf ervaart Bergman ook dat haar films voor verandering in het denkproces kunnen zorgen. “Voor mij is het ook nieuw. Dan ben ik bezig met een onderzoek en denk ik: wauw, zo kan je er ook tegenaan kijken.”

Meer dan werk
Niet alleen de vorm, maar ook de onderwerpen van Bergmans films zijn persoonlijk gedreven. “Ik maak films vanuit wat ik meemaak en vanuit de levensfase waarin ik zit. Er is veel maatschappelijk onrecht dat op mijn pad komt en waar ik dan over na ga denken. Idealiter zijn mijn films vaak wat ik sowieso al wilde weten en wat ik dan professioneel uit ga zoeken.”

“Ik moet steeds voor alle projecten strijden om ervoor te zorgen dat ik ze gedaan kan krijgen.”

Voor Bergman is documentaires maken dan ook meer dan werk. “Ik heb het gevoel dat ik mezelf helemaal binnenstebuiten keer. Ik moet dan ook altijd even uitrusten nadat het klaar is.” Bergman omschrijft het zelf als “iets op het snijvlak van journalistiek, kunst en activisme. Dat is wat ik leuk vind om te doen.”

Niet makkelijk
Hoewel Bergman van haar passie haar werk heeft kunnen maken, is het niet altijd makkelijk. “Het is nog steeds een struggle, hoor. Voor alle projecten moet ik strijden om ervoor te zorgen dat ik ze gedaan kan krijgen.” Vooral de slepende subsidierondes zorgen voor de nodige stress. “Maar als ik eenmaal kan beginnen, dat vind ik het leukste.”

Haar maatschappelijke en persoonlijke betrokkenheid zorgen daarnaast voor veel reacties, waaronder negatieve. “Meestal zie ik dat mensen een soort karikatuur van je maken om hun eigen punt te maken. Dan gebruiken ze jou om over je heen te pissen en zelf slimmer naar voren te komen.” Bergman heeft genoeg voorbeelden: “Laatst zei iemand in een podcast dat ik een mislukt model was dat vanuit die frustratie feministische films maakt.”

“Echte haat geef ik weer terug aan de afzender.”

Door de jaren heen heeft de documentairemaker geleerd met negatieve reacties om te gaan. “Als dat is hoe je je wilt verlagen, dan neem ik je niet serieus in je analyse. Inhoudelijk kun je prima met elkaar in debat gaan, maar dat is vaak niet wat mensen willen. Ze willen je gewoon afzeiken, kapot maken, karaktermoord plegen.” Bergman vervolgt: “En vaak is het geen super doordachte kritiek. Op internet is het soms gewoon een diarree van woorden. Voor de documentaire Wit is ook een kleur heb ik sommige van die mensen gebeld en ze vriendelijk gevraagd wat ze met hun scheldpartijen en doodsbedreigingen bedoelden. Het grappige was dat die mensen dan vaak ook vriendelijk worden. En echte haat geef ik weer terug aan de afzender, dat zegt helemaal niks over mij.”

In de toekomst zullen niet alleen films van Bergmans hand verschijnen. “Ik ben bezig met het schrijven van een boek. En ik wil mezelf ontwikkelen op creatief vlak; ik zou weleens fictie willen schrijven.” Toch zal Bergman de documentairewereld nog lang niet achter zich laten: “Er is nog genoeg onrecht waar ik mee bezig ben en dat ik wil bestrijden met documentaires.”

Benieuwd naar het werk van Sunny Bergman? Een aantal van haar documentaires vind je hier: