Documentairemaker Elena Lindemans: “Ik gebruik de ‘in your face’ methode”
interview, gepubliceerd op 12 Oct 2020, door Robin Nijhuis

Tijdens ons gesprek is Elena Lindemans (1974), documentairemaker en presentator bij BNNVARA, al rijdend onderweg naar haar volgende afspraak. Toch kon ik haar even spreken om een aantal brandende vragen te stellen. Wie is deze vrouw en hoe krijgt zij het voor elkaar om mensen voor de camera te laten praten over hun diepst verhulde verhalen?

Elena Lindemans is documentairemaker en presentator bij BNNVARA (Foto: Frank Ruiter)

“Ik ben iemand die heel graag de diepte in wil en met mijn documentaires kan dat. Ik hoeft niet zo nodig met m’n hoofd voor de camera; ik voel me het prettigst achter de camera terwijl ik belangrijke onderwerpen of taboes onder de aandacht kan brengen.”

Het hele plaatje

Dit graven in maatschappelijke misstanden zit er altijd al in bij de documentairemaker. “Ik had vroeger zoiets van: óf ik word psycholoog, óf advocaat, óf journalist en voor m’n gevoel heb ik het nu een beetje gecombineerd. Ik heb de school voor journalistiek gedaan, waarna ik begon in de geschreven pers. Na een jaar dacht ik al: dit is niet wat ik wil. Ik schreef stukjes en dan kwam de fotograaf van de krant niet terwijl ik er was. Achteraf zag ik de foto en dacht ik: maar dat is niet wat ik bedoel, zo herken ik deze persoon niet. Ik kwam erachter dat ik eigenlijk veel meer met beeld bezig was; ik wilde het hele plaatje in handen hebben.”

Met dit inzicht solliciteerde de jonge journaliste 23 jaar geleden bij de zender die toen nog VARA heette. “Ik dacht: ik ga een jaartje televisie doen en kijken hoe dat bevalt. Dit was bij het programma Kassa. In eerste instantie kwam ik voor de functie redacteur, maar eenmaal daar zei iemand tegen mij: ‘Volgens mij ben jij wel geschikt om op pad te gaan; ik vind je wel mondig genoeg. Zou je niet regisseur willen worden?’ Ondanks mijn gebrek aan ervaring wilden ze me daar wel opleiden. Als ik iets wilde gaan maken, hier vol van zat én een goed verhaal erbij had, zeiden ze: ‘Nou, maak het maar!’”

“Mijn hoofdpersoon leeft niet meer
en het verhaal is weg”

Verspilde kans?

Uit het feit dat Elena een documentaire heeft gemaakt over haar moeder die destijds van een flat af sprong, blijkt al wel dat Elena heel open is over haar jeugd en haar persoonlijke ervaringen. In ons telefoongesprek duikt ze wederom makkelijk de diepte in. “Toen mijn moeder zo ziek was, dacht ik: ik zou eigenlijk moeten filmen wat hier allemaal gebeurt, maar ik kon het niet. Ik kón het niet. Mijn moeder zat zo slecht in haar vel en als dochter lijdzaam toekijken wat er gebeurt, niemand die helpt en dan ook nog filmen, dat vond ik te heftig. Jaren daarna heb ik toen gedacht: ik had de kans om haar te filmen en te laten zien wat er gebeurde en die kans heb ik verspild! Mijn hoofdpersoon leeft niet meer en het verhaal is weg.”

Het keerpunt kwam toen Elena zelf een dochtertje kreeg. “Toen mijn dochter werd geboren had ze exact de blauwe ogen van mijn moeder en al kijkend naar haar en denkend aan de moeder-dochter relatie met mijn moeder – die band was heel innig – is het gaan borrelen. Ik was wel bang dat ik misschien te veel zou oprakelen als ik zou wroeten in het verleden. De vriend van mijn moeder, mijn zus en ik waren ervan overtuigd dat mijn moeder heel erg ziek was en het recht had om onder begeleiding uit het leven te stappen en dat het inhumaan was om haar niet serieus te nemen. Ze zou gedwongen zijn om het zelf te doen, vonden wij. Maar doordat het springen, na vele andere pogingen, haar enige uitweg was, heb je dus ook opeens de maatschappij die daar last van heeft. Ik vond het daarom belangrijk om de flatbewoners te spreken en ben daar wel van geschrokken. Ik wist niet hoeveel getuigen er waren en hoeveel last zij er nog van hadden. Wat ik wel heel mooi vond is dat een vrouw zei dat ze boos was op de mensen die sprongen, maar dat ze het nu begreep. Sterker nog, ze werd opeens boos op het systeem om het feit dat mijn moeder zo in de steek gelaten werd, iets wat ik ook wilde aankaarten in mijn documentaire.”

“Moet je nou echt in die allereerste zin zeggen:
‘Dit is de flat waar mijn moeder vanaf is gesprongen?’”

In your face

Als ik vertel dat ik aan het begin van de documentaire mezelf er al snel op betrapte dat ik tranen in mijn ogen kreeg, zegt ze: “Ja dat is grappig dat je dat zegt, want dat is een beetje mijn methodiek. Ik heb een gekke jeugd gehad met ouders die er een puinzooi van gemaakt hebben, waardoor ik al snel met volwassen dingen bezig was. Ik gebruik de ‘in your face’ methode. Er waren ook mensen bij de VARA die zeiden: ‘Moet je nou echt in die allereerste zin zeggen: dit is de flat waar mijn moeder vanaf is gesprongen? Móet dat nou? Moet je nou zo specifiek vragen hoe je moeder er beneden aan die flat uit zag en wat ze zagen? Dat je zelfs iemand laat vertellen hoe die het bloed van je moeder op straat heeft staan wegschrobben…’ Toen dacht ik: ja, maar dat is de rauwe waarheid en ik wil er geen doekjes om winden. Daar is veel discussie over geweest.”

Naast de documentaire over haar moeder heeft Elena meer documentaires gemaakt, waar ze ook niet bang is de waarheid te onthullen. “Bij de film ‘Ik heb het niet gedaan’ over Romano, die twaalf jaar onschuldig vast heeft gezeten, dacht ik een hele andere film te maken. Doordat hij dingen verzweeg en zelfs over zijn gewelddadige verleden loog, werd het opeens een hele andere film. Dat werd ook heel spannend; die interviews heb ik gewoon met een bonkend hart gedaan. Ik probeer mensen zo neer te zetten zoals ze zijn, maar wanneer het nodig is om iemand te confronteren, dan doe ik dat. Op een gegeven moment hebben we gezegd: ‘Als jij niet eerlijk bent vanaf nu, dan kan ik die film niet afmaken, dan houdt het hierbij op. Ik blijf altijd heel dicht bij mezelf en daarmee hopelijk ook bij de waarheid, bij het verhaal van iemand.”

Way of life

Documentaires maken over aangrijpende onderwerpen vergt veel doorzettingsvermogen, tijd en geduld. Dit kan Elena beamen: “Het vertrouwen van mensen krijg ik door er heel veel tijd in te stoppen. Ik heb denk ik bijna twee jaar lang rondgelopen bij een advocatenkantoor om mensen te vinden voor mijn film ‘Verstoten vaders’, waarin ik vaders portretteer die van hun ex de kinderen niet meer mogen zien. Die tijd daar was dus puur voor het vinden van mijn hoofdpersonen; toen had ik nog helemaal niks, alleen een idee.”

“De druk achter het vinden
van een onderwerp is hoog”

“Het is een gek vak en ik wil ook benadrukken dat er stress bij komt kijken. De druk achter het vinden van een onderwerp is hoog. Het moet goed zijn en ik maak alles in mijn eentje dus ik lig veel nachten wakker: kan ik het wel draaien voor zo weinig geld? Daarnaast ben ik ook bezig met de publiciteit eromheen en het contact met de hoofdpersoon. Het is bijna een way of life. Nee, het ís een way of life,” corrigeert ze zichzelf. “Ik heb een gezin en er is vaak een disbalans. Zo zat ik ooit tegen een deadline aan te hikken, waardoor ik met kerst (!) nog zat te schrijven aan een nieuw filmplan. Daar zijn ze niet blij mee thuis, dan denken ze wel: moet dat nou zo? Ik merk dat dit me wel een spiegel voorhoudt; dan denk ik: oei, ik moet niet alleen maar met die films bezig zijn! Achteraf heb ik ook veel nazorg, zoals het beantwoorden van reacties en mensen door verwijzen, maar dat doe ik met liefde; dat is natuurlijk ook waarvoor ik het heb gedaan!”

Het slotstuk

Wanneer ik haar vraag of ze ook wel eens een vraag niet heeft durven stellen, antwoordt ze bijna verbaasd: “Nee dat heb ik nog nooit gehad, nee. Durf te vragen!” Terwijl ik nog vol vragen zit over al haar bijzondere ontmoetingen, moet ze helaas alweer door naar de volgende meeting. Toch durf ik nog één prangende vraag te stellen voordat ze moet ophangen:

‘Wanneer is voor jou een documentaire af?’

“Gek genoeg gaat dat heel organisch. Vooraf weet ik niet of mijn film een jaar duurt, twee jaar of zelfs langer. Bij mijn laatste film belde mijn editor op en zei: ‘Klopt dit wel? Heb ik al het materiaal?’ Het was bijzonder weinig, maar op een gegeven moment voel je: dit zijn de scènes, dit is het slotstuk, dit is het.”

____

 Foto’s: Frank Ruiter