Jan van Holsteyn: ‘Zo werken nieuwe media nu eenmaal, dat vind ik zo’n groot gevaar’
interview, gepubliceerd op 29 Sep 2017, door Mariska van der Veen

Voor het programma Verborgen Verleden probeert Jan van Holsteyn (63) al jarenlang een lid van de ‘koude kant’ van het koninklijk huis te strikken: ‘Het gaat zeker nog een keer lukken’. Hij is als eindredacteur bij de NTR verantwoordelijk voor programma’s als Verborgen Verleden, Van DNA tot Z en Hier zijn de van Rossems. Hij ziet een groot gevaar in nieuwe media die tunnelvisies creëren. De journalistiek is volgens hem een grote speeltuin, maar heeft wel als doel om iets in beweging te zetten bij mensen. ‘Dat is de schoolmeester in mij, ik wil mensen iets bijbrengen’.

Als middelbare scholier haalde Jan van Holsteyn goede cijfers. Voor een vak stond hij laag: Engels. Geamuseerd vertelt hij: ‘Ik besloot het als studierichting te kiezen’. Daarnaast studeerde hij onderwijskunde en kunstgeschiedenis. Dit typeert hem, hij heeft een brede belangstelling en stelt bij alles vragen. Dat is dan ook zijn advies aan beginnende journalisten: ‘Wees nieuwsgierig naar wat je niet wilt weten, waar je een afkeer van hebt en waar je het niet mee eens bent’.

Relativering

Als journalist moet je volgens hem dienstbaar zijn aan je onderwerp. ‘Als je denkt dat je belangrijk bent, dan ga je onderuit.’ Zelf heeft hij dat nooit gehad. Ernstig zegt hij: ‘Ik ken mijn afkomst’. Hij wordt nuchter gehouden door zijn omgeving. En als tweede kijkt ‘bijna niemand’ televisie. ‘Als een miljoen mensen kijken naar een aflevering, betekent dat ook dat zestien miljoen mensen niet hebben gekeken.’ Dat vindt hij niet jammer. Journalistiek ziet hij als een speeltuin. ‘Als arts heeft je werk grote gevolgen. Journalistiek is belangrijk, maar geen zaak van leven of dood.’

Eindeloos veel vragen

Verschillende programma’s waar hij als eindredacteur verantwoordelijk voor is zijn gericht op de geschiedenis. Zelf vindt hij geschiedenis hartstikke leuk. ‘Alles wat je ziet, roept vragen op. Je wilt toch weten waar je vandaan komt?’ Hij neemt De Waag, waar we ons gesprek voeren, als voorbeeld. ‘Je wilt toch weten waar je nu zit? En waarom loopt de Rijn hierbuiten zoals die loopt?’ Hij probeert op veel vragen antwoorden te vinden en veel antwoorden liggen volgens hem in het verleden. ‘Daar kun je eindeloos mee bezig blijven.’

Honderdduizenden verhalen

Tussen geschiedenis en journalistiek ziet hij een duidelijke parallel: ‘Voor mijn simpele geest is dat verhalen vertellen op duizenden manieren’. Hij vervolgt: ‘Hoor en wederhoor, verschillende bronnen en ervoor openstaan dat je verhaal nooit klopt’. Want het verhaal dat je vandaag vertelt kan morgen weer anders zijn. Je moet in beide vakken objectief zijn. ‘Maar dat lukt nooit, want je zit jezelf in de weg.’

Kennis en democratie

Hij ziet een grote tegenstelling tussen de commerciële omroepen en de publieke. Droog zegt hij: ‘Hun doel is geld verdienen en dat van ons geld uitgeven.’ Waar een RTL volgens hem puur gericht is op vermaak, probeert de NPO mensen kennis bij te brengen. ‘Het gaat ergens over en je probeert bij mensen wat in beweging te zetten.’ Maar een programma als ‘Heel Holland Bakt’ vindt hij daar geen goed voorbeeld van. ‘Het heet een educatief programma. Ik zie dat niet zo, het is een dun laagje vernis.’

Programma’s moeten, zo vervolgt hij, bijdragen aan een democratische samenleving. Dit betekent alleen niet dat dit soort programma’s geen ontspanning kunnen bieden. ‘Er zijn verschillende vormen om een bepaalde inhoud bij mensen te brengen.’ Het programma ‘Hier zijn de Van Rossems’ vindt hij hier een goed voorbeeld van. ‘De vorm is drie nukkige bejaarden die constant met elkaar in de clinch liggen, dit spreekt veel mensen aan. De inhoud is de geschiedenis, kunsthistorie en kennis over architectuur.’ De Van Rossems bereiken bijna een miljoen mensen.

Media hebben volgens hem het doel om de kijkers, luisteraars en lezers te verrijken met kennis, zodat zij op een zinnige manier een bijdrage kunnen leveren aan een democratische samenleving. Daarna relativeert hij zich snel: ‘Dit klinkt wel heel hoogdravend’.

SBS-publiek en de NTR

Door ver te gaan in bepaalde formats hoopt hij ook publiek aan te spreken dat normaal niet kijkt naar programma’s over geschiedenis en cultuur. ‘NTR-publiek hoef je weinig meer te vertellen en kijkers van Nieuwsuur hoef je niet meer op te voeden. We willen juist SBS-publiek strikken.’ De gemiddelde werkende Nederlander wil, denkt hij, tijdens het televisie kijken alleen geëntertaind worden. En juist deze mensen wil hij bereiken. ‘Die kijken niet naar programma’s waar ze beter van worden. Dat is de schoolmeester in mij, ik wil mensen iets bijbrengen.’

Nieuwe media en tunnelvisie

De dag voor het interview had hij een bespreking met veel jonge mensen over nieuwe media en wat ze online kunnen doen met de verschillende programma’s. De ontwikkelingen gaan snel en hij is er van overtuigd: ‘Dat je nu al moet weten waar twaalfjarigen mee bezig zijn’. Met name jongeren zien, horen en lezen alleen nog maar wat ze al weten.  Met duidelijk doorklinkende bezorgdheid zegt hij: ‘Zo werken nieuwe media nu eenmaal, dat vind ik zo’n groot gevaar’. Want tegenargumenten ontbreken. ‘Je leert niet meer de wereld van de andere 99% van de mensheid kennen en daar krijg je extremisme van.’

Journalistiek is nodig om je te kunnen verdiepen in de ander en mogelijke tegenstanders en hoe ze denken. Maar media schieten daar volgens hem ernstig in tekort. ‘Het is een gevaar dat nu echt speelt en blijkbaar kunnen we niet alle groepen bereiken.’

Sociale media vormen een groot onderdeel van de nieuwe media. Maar met sociale media heeft hij weinig. ‘Het boeit mij totaal niet wat mensen op Twitter zeggen. En Facebook interesseert mij niet, pure tijdverspilling.’

Verleden en heden

Een programma dat werd gemaakt rond het twintig jaar geleden overlijden van Diana en waar hij trots op is, is ‘Lady Di & Dionne’. ‘De werkelijkheid van toen en de werkelijkheid van nu liepen op zo’n gekke manier door elkaar heen.’ Diana werd vanaf het moment dat ze bekend werd als de vriendin van prins Charles achtervolgd door roddelpers. Dionne Stax werd tijdens de opnamen ook achtervolgd door roddelpers, vanwege een vermeende affaire met Humberto Tan. ‘Dionne was net als Diana haar privéleven kwijt.’ Hij vindt het fascinerend hoe werkelijkheid en werk dan met elkaar te maken hebben. ‘Ik kan geen krant lezen of ik zie iets wat ik naar mijn redacties wil sturen.’

Het doel

‘Media moeten mensen in staat stellen een waardevol onderdeel te zijn van de democratische samenleving.’ Je moet volgens hem mensen helpen na te denken over te maken keuzes. ‘Ze moeten weten wat er speelt.’ Hij vervolgt: ‘Alleen maar zendtijd vullen is niet oké’. ‘Ik ben al iets van veertig jaar bezig en het blijft leuk, alleen maar hierom.’ Hij is heel blij dat hij een onderdeel is van deze media die programma’s maken waar mensen iets aan hebben gehad. ‘Als journalist moet je dit streven hebben, anders kan je net zo goed bij de verkeersinformatie gaan werken.’